امير المؤمنين على گرديد . معاويه در پى او جماعتى تعيين فرمود تا آنكه او را بگرفتند و بكشند . « 1 » رحمة اللّه عليه . در شرح نهج البلاغه مذكور است كه عبد الرحمن بن عروة الانصارى خبر مقتل محمّد بن ابى بكر را پيش امير المؤمنين آورد و گفت : يا امير المؤمنين ، خوشحالى هيچ قومى در يافتن مرادات چون خوشحالى عمرو و قوم او در قتل محمّد بن ابى بكر نديدم و از خوشحاليى كه در ايشان مشاهده كردم در هيچ‌كس مشاهده نكردم . امير المؤمنين على ، عليه السّلام ، فرمود : اما سوزش دل حزين و اندوه جان غمگين ما بر قتل محمّد به هزار مرتبه از سرور ايشان بيشتر است . « 2 » و امير المؤمنين على ، مالك بن كعب را از راه بازگردانيد و در خطبه‌اى بعد از حمد و سپاس و درود بىقياس فرمودند : اى مردمان ! بدانيد كه محمّد بن ابى بكر كشته شد و مصر در تحت تصّرف اهل بغى درآمد . من و اللّه كه نفس خود را در عجز و تقصير ملامت نمىكنم و در مقامات به تقصير امور موسوم نيستم و بر صلاح و فساد كارهاى خير و عواقب امور بينايم . آراء من جهان‌آراست و عزايم من مشكل‌گشا . امّا شما قول من نمىشنويد و اطاعت و فرمانبردارى من نمىكنيد تا آنكه اختلال در احوال جميع مسلمانان راه يافته ، و عواقب امور به متانت انجاميده نمىدانم . شما چه قوميد كه به يارى شما هيچ انتقام نمىتوان كشيد ؟ و جام جفاى شما چنان ناخوشگوار است كه نمىشايد چشيد . بعد از آن به جانب بصره كتابتى به ابن عباس فرستاد به اين مضمون : مصر مفتوح شد و فرزند صالح و سيف قاطع و ركن رافع ، محمّد بن ابى بكر ، شهيد گشت و من مردم را به اعانت و يارى او تحريص نمودم و پيش از وقوع اين واقعهء هايله در پيدا و پنهان ايشان را دعوت كردم . بعضى از روى دروغ اقبال نمودند و بعضى از روى كراهت ، و جمعى مطلقا اجابت نكردند ، لا جرم از خداى تعالى فرج عاجل مىجويم . اگر در ملاقات عدو طمع شهادت نداشتمى دل از مصاحبت اين طايفه بتمامى برداشتمى . « 3 » چون ابن عباس به مطالعهء اين كتاب مشرف شد زياد [ بن ابيه ] را به نيابت بصره تعيين نموده خود متوجه ملازمت امير كل امير گشت و گفت : من بعد از اين ان شاء اللّه تعالى از ملازمت امير مفارقت نجويم . و در نهج البلاغه مذكور است كه چون امير المؤمنين على ، عليه السّلام ، قوم را به يارى و

--> ( 1 ) . در خصوص زندانى شدن ، فرار ، و مرگ محمّد بن حذيفه ؛ - شرح نهج البلاغه ، ج 3 ، ص 242 . ( 2 ) . على ( ع ) بعد از مرگ محمّد بن ابى بكر خطبه‌اى ايراد كرد ؛ - نهج البلاغه ، خطبهء 26 . محدّث ارموى در متن الغارات اين خطبه را به صورت نامه‌اى از على ( ع ) آورده و علّامه مجلسى نيز در بحار الأنوار ( ج 8 ، ص 651 ) آن را ذكر كرده است . ( 3 ) . نهج البلاغه ، نامهء 35 .